Әзірбайжан және Каспий теңізі туралы 17 қызықты деректер

Оңтүстік Кавказ — өркениеттер тарихы мыңдаған жылдарға созылатын әрі табиғи қарама-қайшылықтары тәжірибелі саяхатшыны да таңғалдыратын сирек өңірлердің бірі. Еуропа мен Азияның түйіскен жерінде, тау жоталары мен әлемдегі ең үлкен тұйық су айдынының арасында орналасқан елдің атауы «оттар елі» деген мағынаны білдіреді. Әзербайжан мен оның шығыс жағалауларын шайып жатқан Каспий теңізі бүкіл Еуразия кеңістігінде баламасы жоқ табиғи-тарихи кешен құрайды. Мұнда жер астынан мәңгілік оттар жанып тұрады, мұнда мұнай өнеркәсібі ұғымы пайда болмай тұрып-ақ мұнай өндірілген, ал ортағасырлық мұнаралар заманауи зәулім ғимараттармен қатар орналасқан. Каспий теңізі де өз құпияларын сақтайды — бірегей тіршілік иелерінен бастап, су деңгейінің қарапайым түсіндіруге келмейтін өзгерістеріне дейін. Төменде осы таңғаларлық ел мен оның ұлы теңізін күтпеген қырынан танытатын 17 дерек ұсынылады.

1. Әзербайжан бейресми түрде «Оттар елі» деп аталады — бұл жай ғана поэтикалық атау емес. Апшерон түбегінде жер астынан мыңдаған жыл бойы табиғи газ алаулары шығып, ауаға тигенде өздігінен жанады. Дәл осы мәңгілік оттар ежелгі дәуірден бастап бүкіл Азиядан зороастризм дінін ұстанушыларды өзіне тартқан.
2. Баку маңындағы Атешгях отқа табынушылар храмы ғасырлар бойы діни ғибадат орны ретінде қызмет еткен. Зороастрийлер, индуистер және сикхтар оны қасиетті орын деп санаған, өйткені мұнда «құдайлық от» жер қойнауынан өздігінен шығып тұрған. Бүгінде бұл сәулеттік және табиғи нысан ЮНЕСКО қорғалатын ескерткіштерінің тізіміне енгізілген.
3. Каспий теңізі — әлемдегі ең үлкен тұйық су айдыны, оның аумағы шамамен 371 000 шаршы километрді құрайды. «Теңіз» деп аталса да, географиялық тұрғыдан ол мұхитпен байланысы жоқ көл болып табылады. Оның мәртебесіне қатысты пікірталастар ғылыми ғана емес, сонымен қатар геосаяси маңызға ие, өйткені бұл мәселе жағалаудағы бес мемлекет арасындағы ресурстарды бөлумен байланысты.
4. Каспий теңізінің деңгейі Дүниежүзілік мұхит деңгейінен шамамен 28 метр төмен орналасқан — бұл құрлықтағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі. Соңғы жүз жылда бұл деңгей айтарлықтай өзгерістерге ұшырады: XX ғасырда теңіз алдымен шамамен үш метрге тартылып, кейін қайта көтеріліп, соңғы жылдары қайтадан төмендеу үрдісін көрсетуде. Бұл өзгерістер булану, өзен суларының келуі және климаттық циклдермен байланысты.
5. Әзербайжан қазіргі мұнай өнеркәсібінің бесігі болып саналады — әлемдегі алғашқы өнеркәсіптік мұнай ұңғымасы 1846 жылы Бакуде бұрғыланған, бұл Пенсильваниядағы атақты Дрейк ұңғымасынан әлдеқайда бұрын болған. XIX ғасырдың соңына қарай республика әлемдік мұнай өндірісінің жартысынан астамын қамтамасыз еткен. Дәл осы жерде Нобель ағайындылары мен Ротшильд әулеті өз байлықтарын қалыптастырған.
6. Бакудегі «Жалын мұнаралары» — жалын пішініндегі үш зәулім ғимарат — қазіргі Әзербайжанның сәулеттік символына айналған. Олардың қаптамасы мыңдаған жарықдиодты панельдерден тұрады және тірі жалын әсерін береді, ол ондаған километр қашықтықтан көрінеді. Бұл жоба елдің жаһандық деңгейдегі амбициясын айқындайтын символға айналды.
7. Каспий теңізі белуга балығының мекені — бұл әлемдегі ең ірі тұщы су балығы және қара уылдырықтың негізгі көзі. Бұл бекіре тұқымдас алыптың кейбір дараларының ұзындығы төрт метрден асады, ал салмағы бір тоннадан жоғары болуы мүмкін. Браконьерлік пен су ластануы салдарынан белуга жойылып кету қаупінде тұр, ал оны аулау халықаралық келісімдермен қатаң реттеледі.
8. Әзербайжан тілі түркі тілдер тобына жатады және әлемдегі ең кең таралған түркі тілдерінің бірі — оны Ирандағы диаспораны қоса есептегенде шамамен 30–35 миллион адам сөйлейді. Соңғы екі ғасырда бұл тілдің жазуы үш рет өзгерді — араб, латын және кирилл әліпбилері қолданылып, кейін тәуелсіздік алғаннан кейін қайтадан латын әліпбиіне оралды. Бұл өзгерістер аймақтың күрделі геосаяси тарихын көрсетеді.
9. Ичери-Шехер — Бакудің ортағасырлық ескі қаласы — XI–XII ғасырларда салынған қамал қабырғаларымен қоршалған. Аумағы шамамен 22 гектар болатын бұл тарихи аудан ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілген және бүгінге дейін тұрғын аудан ретінде сақталған. Тас төселген тар көшелер, көне мешіттер мен Қыз мұнарасы ортағасырлық атмосфераны сақтап тұр.
10. Баку орталығындағы Қыз мұнарасы — Кавказдағы ең жұмбақ сәулет ескерткіштерінің бірі. Оның жасы, бастапқы қызметі және символдық мәні туралы тарихшылар арасында әлі күнге дейін пікірталастар бар — кейбіреулер оны зороастризм храмы деп санаса, басқалары маяк немесе астрономиялық обсерватория болған деп есептейді. Мұнара атауы көптеген аңыздардың пайда болуына себеп болған.
11. Нахчыван Автономиялық Республикасы — Әзербайжанның эксклавы, яғни елдің негізгі аумағынан толық бөлінген бөлігі. Ол Армения, Иран және Түркиямен шектеседі. Бұл жағдай 1920-жылдардағы кеңестік әкімшілік бөліністің нәтижесінде қалыптасқан. Нахчыван аңыз бойынша Нұх пайғамбардың жерленген жері ретінде белгілі.
12. Каспий теңізі мұнай мен балыққа ғана бай емес — оның қойнауында аймақтағы ең ірі табиғи газ қорлары бар. «Шах-Дениз» кен орны әлемдегі ең ірі газ қорларының бірі болып саналады және Түркия мен Еуропаға газ жеткізеді. Бұл энергетикалық бағыт Әзербайжанды әлемдік энергетика картасында маңызды ойыншыға айналдырды.
13. Каспий итбалығы — бұл су айдынындағы жалғыз теңіз сүтқоректісі және әлемдегі ең кішкентай тюлень түрлерінің бірі. Соңғы жүз жылда оның саны бірнеше миллионнан шамамен 100 000 дараға дейін күрт азайған. Негізгі қауіптерге су ластануы, браконьерлік және климаттың өзгеруі жатады.
14. Әзербайжан табиғи контрасттар бойынша ерекше ел — оның шағын аумағында Жердегі 11 климаттық белдеудің 9-ы кездеседі. Оңтүстіктегі субтропикалық ормандардан бастап Гобустанның шөлейт аймақтарына және Үлкен Кавказдың альпілік шалғындарына дейінгі табиғат әртүрлілігі географтарды таңғалдырады. Мұндай алуан түрлілік жер бедері мен ауа массаларының ықпалымен түсіндіріледі.
15. Баку маңындағы Гобустан қорығында жасы 5 000 жылдан 40 000 жылға дейін жететін мыңдаған жартас суреттері сақталған. Бұл петроглифтер аңшылық, би және діни рәсім көріністерін бейнелейді. Сонымен қатар мұнда «ән салатын тастар» бар — оларды соққанда барабан дыбысына ұқсас үн шығады.
16. Муғам өнері — дәстүрлі әзербайжан музыкалық-поэтикалық жанры — ЮНЕСКО тарапынан адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының жауһары ретінде танылған. Бұл жанр орындаушыдан жоғары деңгейдегі импровизация мен классикалық поэзияны терең білуді талап етеді. Муғамды кейде джазбен салыстырады, бірақ оның тамыры әлдеқайда тереңде жатыр.
17. Баку 2012 жылы «Евровидение» байқауының финалын, ал 2017 жылдан бастап «Формула-1» Гран-приін қабылдап, әлемдік іс-шаралар картасында маңызды орынға ие болды. Қалалық жарыс трассасы тарихи орталық көшелері арқылы — Ичери-Шехер қабырғаларының жанынан және Каспий жағалауы бойымен өтеді. Бұл ежелгі тарих пен заманауи технологияның үйлесімін айқын көрсетеді.

Әзербайжан мен Каспий теңізі — табиғат пен өркениеттің сирек кездесетін үйлесімдерінің бірі, мұнда әрбір элемент екіншісінің маңызын күшейте түседі. Теңіздің энергетикалық байлықтары елдің тағдырын алдағы ғасырларға айқындап берді, ал көне дәстүрлер мен мәдени мұра бұл мұнайға бай мемлекетке экономикалық көрсеткіштер шеңберінен әлдеқайда асып түсетін тереңдік пен бірегейлік береді. Аймақ жаһандық көлік және энергетикалық дәліздерге барған сайын белсенді түрде кіріге түскен сайын, оның халықаралық аренадағы рөлі тек арта бермек. Әзербайжан — өткенін сақтай білетін әрі сонымен қатар болашаққа сеніммен қарайтын ел, дәл осы сирек үйлесім оны бүкіл әлем үшін шынайы қызықты етеді.