Адам флейтада ойнауды қашан үйренді?

Музыка адамзатпен бірге соншалықты ежелгі заманнан бері қатар жүріп келеді, оның бастаулары жазудың пайда болуынан да, алғашқы қалалардың қалыптасуынан да әлдеқайда бұрынғы кезеңдерде жатыр. Барлық музыкалық аспаптардың ішінде үрмелі аспаптар ерекше орын алады — олар үшін тек қолайлы материал мен тынысты дұрыс бағыттай білу жеткілікті, осылайша қарапайым зат дыбыс көзіне айналады. Флейта, осы сөздің ең кең мағынасында, адам жасауды үйренген және ойнай бастаған алғашқы аспап болып саналады. Дәл осы ежелгі флейталардың табылуы бүгінгі күні біздің арғы ата-бабаларымыздың музыкалық өміріне үңілуге және алғашқы әуеннің қашан пайда болғанын түсінуге мүмкіндік береді. Бұл тарих, палеолит дәуіріне терең бойлаған, ежелгі адамның «қарапайымдылығы» туралы қалыптасқан түсініктерді түбегейлі өзгертеді.

Ең көне табылулар — тас дәуірінің флейталары

Табылған ең көне флейталар шамамен 40 000–60 000 жыл бұрынғы кезеңге жатады — яғни олар жартастағы суреттердің гүлдену кезеңінен де бұрын пайда болған. Бұл аспаптар қазіргі Германия аумағынан табылған және жоғарғы палеолит дәуіріне тиесілі.

Нақты табылулардың ішінде ерекше назар аударатындары:

• Шваб Альпілеріндегі Холе-Фельс үңгірінен табылған флейта — құзғынның сүйегінен жасалған және жасы шамамен 40 000 жыл деп есептеледі, қазіргі таңда ең көне музыкалық аспаптардың бірі ретінде қарастырылады;
• Фогельхерд үңгірінен табылған флейта — мамонттың азу тісінен жасалған, бұл ежелгі шеберлердің әртүрлі материалдармен жұмыс істей алғанын көрсетеді;
• Гайсенклёстерле үңгірінен табылған, жасы шамамен 42 000–43 000 жыл болатын, аққу сүйегінен жасалған және тек бөлшектері ғана сақталған флейта.

Аталған табылулардың барлығы анатомиялық тұрғыдан қазіргі адамға жақын кроманьондарға тиесілі, олар Африкадан Еуропаға қоныс аударған. Олардың бұл аймақта пайда болуы ғалымдар «жоғарғы палеолиттің мәдени революциясы» деп атайтын кезеңмен сәйкес келеді — дәл осы уақытта өнер, әшекейлер және музыка кенеттен кең тарала бастады.

Неандерталь флейтасы — ең көне әрі даулы аспап

Словениядағы Дивье Бабе үңгірінен табылған жәдігер ерекше назарға лайық, оның жасы шамамен 50 000–60 000 жыл деп бағаланады. Бұл — бірнеше тесігі бар үңгір аюының сүйегі, ол қазіргі адамға емес, неандертальдарға қатысты қабаттан табылған.

Бұл зат әдейі жасалған флейта ма, әлде табиғи жолмен пайда болған ба деген сұрақ бүгінгі күнге дейін талқыланып келеді. Кейбір зерттеушілер тесіктердің әдейі жасалғанын және олардың музыкалық интервалдарға сай орналасқанын алға тартады. Басқалары бұл белгілер жыртқыштардың тістеуінен пайда болуы мүмкін деп есептейді. Егер бұл шынымен неандертальдардың аспабы болса, онда музыка тарихы әлдеқайда ежелгі болып шығады, ал неандертальдардың өзі біз ойлағаннан әлдеқайда күрделі тіршілік иелері болғаны анықталады.

Ежелгі флейталар неден жасалды және қалай дыбыстады

Аспап жасауға арналған материалдар сол дәуірдегі қолжетімді ресурстар мен техникалық мүмкіндіктерге байланысты таңдалған. Палеолит шеберлері табиғат берген мүмкіндіктерді шебер пайдаланған.

Негізгі қолданылған материалдар:

• іші қуыс құбыр тәрізді құс сүйектері — ішкі өңдеуді қажет етпейтін дайын материал;
• мамонттың азу тістері — өңдеу үшін көп еңбек пен дәлдікті талап ететін күрделі материал;
• ірі сүтқоректілердің сүйектері — аюлар, бұғылар және жылқылар;
• қамыс пен ағаш — органикалық материалдар, олар мыңдаған жылдар бойы сақталмайтындықтан, олардың рөлі жиі бағаланбайды.

Соңғысы өте маңызды жайт. Қамыс пен ағаштан жасалған флейталар сүйек аспаптардан әлдеқайда ертерек пайда болуы мүмкін, бірақ олар уақыт өте келе жойылып кеткен. Бұл бізге жеткен табылулар тек жалпы көріністің аз ғана бөлігі екенін көрсетеді.

Ғалымдар жасаған реконструкциялар палеолит дәуіріндегі флейталардың дыбыстық мүмкіндіктері жоғары болғанын дәлелдеді. Холе-Фельс флейтасы бес ойықтың көмегімен бірнеше тұрақты ноталарды шығара алады, бұл қарапайым әуендерді орындауға жеткілікті. Кейбір табылулардағы тесіктердің орналасуы диатоникалық қатарға сәйкес келеді, бұл сол дәуірде тұрақты музыкалық жүйелердің болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Ежелгі өркениеттердегі флейта

Палеолиттен кейін флейтаның тарихы тоқтаған жоқ — керісінше, ол адамзат қоғамымен бірге дамып, әртүрлі мәдениеттерде жаңа мәнге ие болды.

Бұл аспаптың өркениеттер арқылы таралуы:

1. Шумер мен Аккадта флейталар біздің дәуірімізге дейін шамамен 4000 жыл бұрын қамыстан, сүйектен және металдан жасалған. Музыканттардың бейнелері ежелгі мөрлер мен рельефтерде кездеседі. Мысырдағы қамыстан жасалған «нэй» флейтасы бүгінге дейін өзгеріссіз сақталған.
2. Ежелгі Грекияда қос флейта — авлос — ерекше орын алды. Ол діни рәсімдерде, театрда, соғыста және спорттық жарыстарда қолданылды. Марсий туралы миф бұл аспаптың жоғары мәртебесін көрсетеді.
3. Қытайдағы көлденең «ди» флейтасы біздің дәуірімізге дейінгі III мыңжылдыққа жатады. Оның ерекше дыбысы арнайы мембрана арқылы пайда болады. Бұл дәстүр бүгінге дейін сақталған.

Флейтаның әртүрлі өркениеттерде тәуелсіз пайда болуы оның адам табиғатымен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Әр мәдениет оны өзіне тән түрде қолданғанымен, оның маңызы барлық жерде жоғары болған.

Неліктен флейта алғашқы аспап болды

Неліктен алғашқы аспап дәл флейта болғаны туралы сұрақ маңызды.

Негізгі себептер:

• тыныс алу — адам үшін ең табиғи дыбыс көзі, сондықтан ән айту мен үрмелі аспап арасында үлкен айырмашылық жоқ;
• құс сүйектері мен қамыс табиғи түрде дайын формада болады;
• флейта дыбысы алысқа жетеді және анық естіледі;
• оны жасау басқа аспаптарға қарағанда оңайырақ.

Осы факторлардың барлығы флейтаның әлемнің әртүрлі бөліктерінде бірдей кезеңдерде пайда болуына себеп болды. Тыныспен байланысты бұл аспап адамның өмірімен тікелей байланысты болғандықтан, оның пайда болуы заңды құбылыс еді. Сондықтан флейта тек алғашқы аспап емес, адамның саналы түрде әсемдік жасауды бастағанының белгісі болып саналады.

Флейтаның тарихы белгілі бір мағынада адамның ақыл-ойының тарихы болып табылады: бұл аспап адам тек қоршаған ортаға жауап беріп қана қоймай, өз дыбыстық әлемін жасай бастаған кезде пайда болды. Музыкалық ойлау сөйлеу мен еңбек құралдарын жасау сияқты адамның негізгі қасиеттерінің бірі болып табылады. Болашақ археологиялық жаңалықтар флейтаның пайда болу уақытын одан әрі тереңдете түсуі мүмкін, өйткені әрбір жаңа табылу адамзат мәдениетінің тарихын бұрынғыдан да ежелгі етіп көрсетеді.