Теңіз суында қанша алтын бар?

Дүниежүзілік мұхит тек тірі ағзаларымен немесе климаттық үдерістерімен ғана емес, сан алуан құпияларымен де қызықтырады. Ғалымдар ғасырлар бойы оның қойнауында қандай байлықтар жасырынғанын анықтауға тырысып келеді. Осындай ерекше тақырыптардың бірі — теңіз суында кездесетін бағалы металл. Көпшілік мұхиттарда алтынның орасан зор қоры бар екенін естігенімен, оның нақты мөлшері қаншалықты аз концентрацияда болатынын біле бермейді. Сондықтан теңіздер мен мұхиттарда қанша алтын бар екенін және оны неге өндіру қиын екенін қарастырайық.

Алтын мұхит суларында шынымен кездеседі

Бағалы металл іздері жер шарындағы барлық теңіздер мен мұхиттардан табылады. Оның бөлшектері су айдындарына тау жыныстарының үгілуі, өзендердің ағысы, жанартаулық құбылыстар және суасты гидротермалдық көздер арқылы түседі.

Орташа концентрациясы өте төмен. Бір литр суда небәрі бірнеше триллиондық грамм ғана кездеседі. Басқаша айтқанда, тіпті аз ғана мөлшер алу үшін орасан көлемдегі суды өңдеу қажет болар еді.

Ғалымдардың бағалауынша, алтын мөлшері квадриллион бөлікке шаққанда шамамен 10-30 бөлікке тең. Бұл көрсеткіш аймаққа, тереңдікке және жергілікті геологиялық ерекшеліктерге байланысты өзгеріп отырады.

Дүниежүзілік мұхитта қанша бағалы металл бар

Концентрациясы мардымсыз болғанымен, су көлемінің орасан зор болуы жалпы қордың әсерлі көрінуіне себеп болады.

Қазіргі есептеулер бойынша мұхиттарда шамамен 20 миллион тонна алтын болуы мүмкін. Кейбір зерттеулер бұдан да жоғары көрсеткіштерді келтіреді, себебі нақты мөлшерді анықтау көптеген күрделі өлшеулермен байланысты.

Ауқымын жақсырақ түсіну үшін оны адамзат тарихындағы өндірілген алтын көлемімен салыстыру жеткілікті. Мыңдаған жылдар бойы адамдар жер қойнауынан алған металл мөлшері мұхитта еріген қордың аз ғана бөлігі болып саналады.

Неліктен теңіз суынан байып кету мүмкін емес

Бір қарағанда мұндай мүмкіндік өте тартымды көрінеді. Егер бағалы металл соншалықты көп болса, неге оны жаппай өндіруге болмайды деген сұрақ туындайды.

Бұған бірнеше себеп бар:

• концентрациясы өте төмен болғандықтан бір грамм алу үшін аса көп көлемдегі суды өңдеу қажет;
• сүзу жұмыстарына жұмсалатын энергия шығыны алынатын өнімнің құнынан бірнеше есе жоғары болады;
• қазіргі технологиялар мұндай ұсақ бөлшектерді жеткілікті тиімді әрі арзан бөліп алуға мүмкіндік бермейді;
• өндірістік шығындар мұндай жобаларды экономикалық тұрғыдан тиімсіз етеді.

Сондықтан ірі компаниялар мұхитты табыс көзі ретінде қарастырмайды. Тіпті жабдықтардың құны едәуір төмендеген жағдайда да жағдай түбегейлі өзгере қоймайды.

Өткен ғасырдағы өндіру әрекеттері

Теңіз алтынына деген қызығушылық бұрыннан бар. Әсіресе ХХ ғасырдың алғашқы жартысында бұл бағыттағы зерттеулер қарқынды жүргізілді.

1. Неміс химигі Фриц Габер теңіз суынан алтын бөліп алу әдісін табуға тырысты. Ғалым Германияға соғыстан кейінгі өтемақыларды төлеуге көмектесуді көздеді. Көптеген зерттеулерден кейін бастапқы бағалаулардың едәуір асыра көрсетілгені анықталды.
2. Бірқатар өндірістік жобалар бағалы бөлшектерді химиялық реагенттердің көмегімен бөліп алуды ұсынды. Жобаларды жасаушылар жоғары пайда мен жылдам өтелімділікке уәде берді. Тәжірибелік сынақтар мұндай тәсілдердің экономикалық тұрғыдан тиімді еместігін көрсетті.
3. Кейбір кәсіпкерлер инвесторларды болашақ технологиялық серпіліс туралы дабыралы мәлімдемелермен қызықтыруға тырысты. Осындай бастамалар әртүрлі мемлекеттерде мезгіл-мезгіл пайда болып отырды. Алайда олардың ешқайсысы табысты өндіріс құруға мүмкіндік берген жоқ.

Бұл мысалдар теориялық қорларды нақты ресурсқа айналдырудың қаншалықты қиын екенін айқын көрсетеді.

Қай жерлерде концентрация жоғарырақ болуы мүмкін

Бағалы металдың мұхит бойынша таралуы толықтай біркелкі емес. Кейбір өңірлерде көрсеткіш орташа деңгейден жоғары болуы ықтимал.

Неғұрлым перспективалы аймақтарға мыналар жатады:

• жер қыртысының терең қабаттарынан минералдар көтерілетін суасты жанартауларының маңы;
• еріген заттарға бай ыстық ерітінділер шығаратын гидротермалдық көздердің төңірегі;
• тау жыныстарының үгілу өнімдерін алып келетін ірі өзендердің сағалары;
• ерекше геологиялық жағдайлары бар кейбір материктік қайраң бөліктері.

Соған қарамастан мұндай орындарда да концентрация өндірістік тұрғыдан тиімді өндіру үшін жеткіліксіз болып қала береді. Дегенмен мұндай зерттеулер табиғаттағы химиялық элементтердің қозғалысын жақсырақ түсінуге көмектеседі.

Болашақта жағдай өзгеруі мүмкін бе

Ғылыми-техникалық даму үнемі жаңа мүмкіндіктерге жол ашады. Тазарту әдістері, мембраналық технологиялар және наноматериалдар қарқынды түрде жетілдірілуде.

Кейбір мамандар бірнеше онжылдықтан кейін еріген заттарды қазіргі әдістерге қарағанда әлдеқайда арзан бөліп алуға мүмкіндік беретін тәсілдер пайда болуы мүмкін деп есептейді. Алайда ең батыл болжамдардың өзі жақын болашақта теңіз алтынын өндіретін табысты кәсіпорындардың құрылатынына кепілдік бермейді.

Мұндай технологиялардың сирек кездесетін элементтерді кешенді өңдеу аясында қолданылуы әлдеқайда ықтимал. Ондай жағдайда алтын негізгі өнім емес, қосымша алынатын құнды ресурс ретінде қарастырылуы мүмкін.

Теңіз алтыны туралы оқиға әсерлі сандардың әрдайым шынайы мүмкіндіктерді білдіре бермейтінін көрсетеді. Мұхиттарда шынымен де бағалы металдың орасан зор қоры бар, бірақ ол соншалықты сирек таралғандықтан, қазіргі жағдайда тиімді түрде өндірілмейді. Зерттеулер жалғасып жатыр және табиғи жүйелердің жұмыс істеу ерекшеліктерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Болашақ технологиялар бүгінгі көзқарасты өзгертуі мүмкін, алайда әзірге мұхит байлығы оңай табыс көзі емес, ғылыми қызығушылық тудыратын құбылыс болып қала береді.