Дельфиндер бір-бірімен қалай байланысады?

Теңіз тереңдігі мінез-құлқы бүгінге дейін зерттеушінің таңданысын тудыратын көптеген таңғажайып тіршілік иесін жасырады. Мұхит тұрғынының арасында қимылының сымбаттылығымен ғана емес, ерекше зеректігімен де танымал дельфин ерекше орын алады. Ғалымдар бұл жануардың тән ысқырығы мен сартылының артында дыбыстың қарапайым жиынтығынан гөрі әлдеқайда көп нәрсе жасырынғанынан ұзақ уақыттан бері күдіктенеді. Көп жылдық бақылау дельфин тобының ішіндегі күрделі өзара әрекеттесу жүйесінің шымылдығын бірте-бірте ашуда. Мұндай жаңалық адами тіл мен басқа тірі жәндіктің тілдесуі арасындағы шекараға жаңаша көзқараспен қарауға мәжбүрлейді. Осы теңіз сүтқоректісінің бір-бірімен ақпарат алмасудың қандай тәсілдерін қолданатынын толығырақ қарастырайық.

Дельфиннің дыбыстық репертуары

Бұл жануардың тілдесуінің негізгі арнасы жиілігі мен мақсатына қарай ерекшеленетін ең бай дыбыстық сигнал жиынтығы болып қызмет етеді. Ысқырық, сарт-сұрт дыбыс пен импульстік қатар сағадасына алуан түрлі ақпарат жеткізуге мүмкіндік беретін өзіндік акустикалық әліпбиді құрайды. Әрбір дыбыс орналасқан жерді жай белгілеуден бастап күрделі эмоционалдық жағдайды білдіруге дейінгі өзіндік функцияны атқарады.

Ғалым мұндай сигналдың бірнеше негізгі санатын бөліп көрсетеді, әрқайсысы тап ішінде өзіндік рөл атқарады.

• ысқырық — негізінен арақашықтықтағы дара арасында байланысты сақтау үшін, сондай-ақ жануардың эмоционалдық жағдайын жеткізу үшін қолданылатын алуан үнді ұзаққа созылған дыбыс;
• эхолокациялық сарт-сұрт дыбыс — қоршаған нысаннан шағылысып, лайлы судың өзінде де заттың қашықтығын, пішіні мен құрылымын анықтауға көмектесетін қысқа импульс;
• импульстік қатар — жиі топ ішіндегі агрессивті мінез-құлыққа немесе үстемдікті көрсетуге ілесетін жылдам сарт-сұрт дыбыс тізбегі;
• гуілдеген дыбыс — мысалы, аң аулау немесе жұптасу ойыны кезінде ерекше қозу сәтінде туындайтын өзіндік сигнал.

Мұндай акустикалық құралдың алуантүрлілігі дельфинге теңіздің басқа тұрғынының көпшілігіне қолжетімсіз нағыз бай деректер алмасу жүйесін жасауға мүмкіндік береді. Дәл әртүрлі сигнал түрінің үйлесімі қарапайым стандартты дыбыс жиынтығымен білдіру мүмкін емес нәзіктікті жеткізуге көмектеседі.

Дара тұлғаның ерекше белгісі ретінде есімдік ысқырық

Дельфин тілдесуін зерттеудегі ең таңғаларлық жаңалықтың бірі есімдік ысқырық деп аталатын құбылысты табу болды. Әрбір жануар адам арасындағы есімнің өзіндік аналогы қызметін атқаратын жеке дыбыстық үлгі шығарады. Мұндай сигнал ерте жаста қалыптасып, дараның бүкіл өмірі бойы дерлік өзгеріссіз қалады.

Зерттеу сағадастың көп жылдық айырылысудан кейін де жеке ысқырықты тани алатынын көрсетті. Оның үстіне дельфин кейде танысының назарын арақашықтықта аудару үшін «есімін» еліктеп шығарады. Мұндай мінез-құлық адами қоғамдағы есіммен қаратуды еске түсіреді, бұл жаңалықты дельфин зеректілігінің тереңдігін түсіну үшін ерекше маңызды етеді.

Дене тілі мен көрнекі сигнал

Дыбыстық тілдесуден бөлек, дельфин жақын қашықтықта ақпарат жеткізу үшін дене тілін белсенді пайдаланады. Қанатының қалпы, басының еңкеюі мен қимылының сипаты жануардың көңіл-күйі туралы кез келген дыбыстан кем емес мағлұмат бере алады. Мұндай сөзсіз тілдесу топ ішіндегі ойын мен әлеуметтік өзара әрекеттесу кезінде әсіресе маңызды.

1. Секіру мен құйрықпен суды соғу жиі қауіп туралы сигнал қызметін атқарып, топтың қалған мүшесін жақындап келе жатқан қауіп туралы алдын ала ескертеді.
2. Бірнеше дараның синхронды жүзуі берік әлеуметтік байланысты көрсетіп, аң аулау кезінде бірлескен әрекетті үйлестіруге көмектеседі.
3. Тісі ашылған ашық ауыз әдетте агрессияны немесе қарсыласты арақашықтықта ұстауға арналған ескертуді білдіреді.
4. Бір-бірінің қанатына тиіп өту адами құшақтасуға ұқсас қызмет атқарып, дара арасындағы эмоционалдық байланысты нығайтады.

Мұндай көрнекі тіл акустикалық жүйені толықтырып, топ ішіндегі өзара әрекеттесудің тұтас көрінісін жасайды. Дыбыс пен дене сигналының үйлесімі жануарға су астындағы шектеулі көрінушілік жағдайында да ақпаратты барынша тиімді жеткізуге мүмкіндік береді.

Әлеуметтік құрылым мен оның тілдесуге әсері

Дельфин тап немесе под деп белгілі, ішінде қатынастың өзіндік иерархиясы қалыптасатын күрделі әлеуметтік топ болып өмір сүреді. Мұндай құрылым жеке дара арасындағы тілдесу сипатына тікелей әсер етеді. Мысалы, жас жануар жиі ойынды сигналмен алмасады, ал ересек еркек мәртебесін көрсету кезінде әлдеқайда ұстамды дыбыс жиынтығын қолданады.

Тұтас топтың келісілген әрекетін талап ететін бірлескен аң аулауға дельфиннің қабілеті ерекше қызығушылық тудырады. Жануар балық үйірін тығыз сақинамен қоршап, маневрді синхрондау үшін ерекше сигналмен алмасады. Мұндай тактика жай ғана инстинкт жиынтығын емес, аң аулауға қатысушы арасындағы тұрақты ақпарат алмасуға негізделген нағыз ұжымдық жоспарлауды көрсетеді.

Дельфиннің жаңа сигналды үйрену қабілеті

Ғалым дельфиннің жаңа дыбыстық үйлесімді есте сақтай алатынын, тіпті өзгерген жағдайда қолдана алатынын анықтады. Мұндай икемділік кейбір приматпен салыстыруға болатын дамыған танымдық қабілетті куәландырады. Дрессировкамен жасалған эксперимент жануардың ерікті дыбысты нақты әрекетпен немесе затпен байланыстыра алатынын көрсетті.

• еліктеу арқылы үйрену — жас дара үлкен сағадасынан дыбыстық үлгіні алып, өзіндік ерекше сигнал репертуарын бірте-бірте қалыптастырады;
• жасанды дыбысты тану — бақыланатын жағдайда дельфин бұрын белгісіз сигналды зерттеушінің нақты бұйрығымен байланыстыру қабілетін көрсетеді;
• ұрпақ арасында ақпарат тарату — жас өсім тек негізгі дыбысты ғана емес, нақты популяцияға тән аймақтық «диалектінің» ерекшелігін де алады;
• тілдесуді жағдайға бейімдеу — жануар қоршаған ортадағы шудың деңгейіне байланысты сигналдың дауыстылығы мен жиілігін өзгерте алады.

Мұндай тілдесу жүйесінің икемділігі туа біткен инстинкт емес, нағыз үйренуге тән элементтің бар екенін көрсетеді. Дәл осы икемділік дельфинді мінез-құлқы табиғаттан әлдеқайда қатаң бағдарламаланған теңіз тұрғынының көпшілігінен ерекшелендіреді.

Дельфин тілдесуін зерттеу зерттеушіге жаңа тосынсый ұсынуын жалғастырып, жануар зеректілігінің шекарасы туралы әдеттегі түсінікті кеңейтуде. Осы сүтқоректінің өзара әрекеттесу механизмінің көбі бүгінге дейін одан әрі бақылау мен экспериментті талап ететін жұмбақ күйінде қалып отыр. Мүмкін, болашақ технология адамзатқа теңіз сүтқоректісінің күрделі акустикалық кодын бір күні нағыз мағынасында ашуға мүмкіндік берер. Ал әзірге әрбір жаңа жаңалық осы мұхиттың таңғажайып тұрғынының ішкі әлемінің қаншалықты бай әрі көпқырлы екенін ғана растай түседі.