Әліпбиді кім ойлап тапты

Жазу адамзат тарихындағы ең маңызды өнертабыстардың бірі болып саналады. Оның арқасында адамдар білімді сақтап, ақпаратты ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, күрделі мемлекеттер құра алды. Алайда алғашқы жазу жүйелері өте күрделі болды және көптеген таңбаларды жаттап алуды талап етті. Уақыт өте келе тілді жазбаша түрде жеткізудің әлдеқайда ыңғайлы тәсілі — әліпби пайда болды. Дәл осы жүйе қазіргі жазулардың басым көпшілігінің негізіне айналды. Әліпбиді кім ойлап тапты деген сұрақ тарихшыларды көптен бері қызықтырып келеді, бірақ оған берілетін жауап бір қарағанда ойлағаннан әлдеқайда күрделі.

Алғашқы жазу жүйелері қандай болды

Әліпби пайда болғанға дейін адамдар ақпаратты жазудың басқа тәсілдерін қолданған. Олардың ішіндегі ең белгілілері ежелгі мысырлық иероглифтер мен шумер сына жазуы болып табылады.

Мұндай жүйелерде жүздеген, кейде мыңдаған таңба болған. Әрбір белгі белгілі бір затты, ұғымды, сөзді немесе буынды білдіре алатын.

Осындай тәсілдің бірқатар кемшіліктері болды:

• сауатты жазу үшін өте көп таңбаны жаттау қажет еді. Оқып-үйрену бірнеше жылға созылатын. Сондықтан жазу білу көбінесе адамдардың шағын тобына ғана қолжетімді болды;
• құжаттарды дайындау көп күш пен уақытты талап ететін. Қателерді түзету оңай болмаған. Бұл ақпараттың таралуын баяулатты;
• күрделі жазу жүйелері әртүрлі халықтар арасындағы саудаға қолайсыз болды. Саудагерлер мен шенеуніктер көптеген таңбаларды меңгеруге мәжбүр еді. Мұндай міндетті орындау оңай болған жоқ.

Сондықтан уақыт өте келе тілді жазудың қарапайым әрі тиімді жүйесіне қажеттілік туындады.

Алғашқы әліпби қай жерде пайда болды

Зерттеушілердің басым бөлігі алғашқы әліпбилік жүйелер біздің заманымызға дейінгі II мыңжылдықта Таяу Шығыста пайда болған деп есептейді.

Бұл үдерісте Синай түбегінде және оған жақын аймақтарда өмір сүрген ежелгі семит халықтары маңызды рөл атқарған.

Олардың жазуы бұрынғы жүйелерден айтарлықтай ерекшеленді. Жүздеген таңбаның орнына салыстырмалы түрде аз мөлшердегі белгілер қолданылды және олардың әрқайсысы белгілі бір дыбысты білдірді.

Сол себепті әліпбидің пайда болуы жазу тарихындағы нағыз төңкеріс болып саналады.

Неліктен бір ғана өнертапқышты атау мүмкін емес

Көптеген техникалық құрылғылардан айырмашылығы, әліпби белгілі бір адам тарапынан бір күнде жасалған жоқ. Оның дамуы ұзақ уақыт бойы біртіндеп жүзеге асты.

Жаңа жүйенің қалыптасуына әртүрлі халықтар мен мәдениеттер ықпал етті. Әр кезең оның жетілуіне өзіндік үлесін қосты.

Сондықтан ғалымдар әдетте бір өнертапқыш туралы емес, жазудың ұзақ даму үдерісі туралы айтады.

Негізгі кезеңдер төмендегідей болды:

1. Ежелгі халықтар мысырлық жазудың кейбір элементтерін қабылдады. Алайда олар жүйені айтарлықтай жеңілдетті. Қолданылатын таңбалардың саны едәуір қысқарды.
2. Белгілі бір дауыссыз дыбыстарды білдіретін таңбалар пайда болды. Мұндай тәсіл сөйлеуді жазуға түсіруді әлдеқайда ыңғайлы етті. Жаңа жүйені меңгеру де жеңілдей түсті.
3. Кейін бұл жазу финикиялықтар арасында кең таралды. Бұл халық теңіз саудасымен белсенді айналысты. Сауда байланыстарының арқасында әліпби көптеген аймақтарға тарай бастады.
4. Кейінірек әртүрлі халықтар жүйені өз тілдерінің ерекшеліктеріне бейімдеді. Соның нәтижесінде жаңа әліпбилер пайда болды. Олардың көпшілігі қазіргі жазулардың негізіне айналды.

Сондықтан әліпбидің жасалуын бірнеше ежелгі мәдениеттің ортақ жетістігі ретінде қарастырған дұрыс.

Финикиялықтардың рөлі қандай болды

Әліпби тарихында финикиялықтар ерекше орын алады. Олардың жазуы адамзат тарихындағы ең ықпалды жүйелердің бірі болып саналады.

Финикиялық әліпби шамамен жиырма шақты таңбадан тұрды. Әрбір белгі белгілі бір дауыссыз дыбысты білдіретін.

Бұл жүйенің таралуына бірнеше фактор ықпал етті:

• Жерорта теңізі бойындағы белсенді теңіз саудасы. Саудагерлер әртүрлі халықтармен тұрақты байланыста болды. Тауарлармен бірге жазу дәстүрлері де таралды;
• меңгерудің салыстырмалы түрде жеңілдігі. Бірнеше ондаған таңбаны үйрену жүздеген иероглифті жаттаудан әлдеқайда оңай болды. Бұл сауаттылықтың өсуіне ықпал етті;
• іскерлік хат алмасуға қолайлылығы. Сауда жазбаларын әлдеқайда жылдам жүргізуге мүмкіндік туды. Мұның саудагерлер үшін маңызы зор болды.

Финикиялықтардың арқасында әліпби өзінің бастапқы аймағынан тыс жерлерге кеңінен тарады.

Қазіргі әліпбилер қалай пайда болды

Уақыт өте келе финикиялық жазу жаңа жүйелердің негізіне айналды. Бұл үдерісте ежелгі гректер ерекше рөл атқарды.

Олар маңызды жаңалық енгізіп, дауысты дыбыстарды белгілеуге арналған арнайы таңбаларды қосты. Соның арқасында сөйлеуді жазып көрсету әлдеқайда дәл әрі ыңғайлы болды.

Әрі қарайғы даму мынадай жолмен жүрді:

1. Грек әліпбиі Еуропадағы көптеген жазу жүйелерінің негізіне айналды. Оның ықпалы бүгінгі күнге дейін байқалады. Қазіргі әріптердің көпшілігінің түп-тамыры ежелгі грек жазуына барып тіреледі.
2. Грек жүйесінің негізінде латын әліпбиі қалыптасты. Кейін ол әлемнің көптеген бөліктеріне таралды. Бүгінде латын жазуы планетадағы ең кең таралған әліпби болып табылады.
3. Грек жазуының кейбір нұсқалары кириллицаның қалыптасуына әсер етті. Бұл жүйе бірқатар славян елдерінде қолданылады. Соның ішінде қазіргі орыс әліпбиі де осы негізде құрылған.

Осылайша ежелгі және қазіргі жазулар арасындағы байланыс бірнеше мың жыл бойы сақталып келеді.

Әліпби неліктен соншалықты маңызды өнертабыс болды

Әліпбилік жүйе бұрынғы жазу түрлерімен салыстырғанда тілді жазуды айтарлықтай жеңілдетті. Соның арқасында білім әлдеқайда жылдам тарала бастады.

Сауаттылық тек абыздардың, шенеуніктердің немесе хатшылардың ғана артықшылығы болудан қалды. Оқу мен жазуды меңгеру мүмкіндігі халықтың әлдеқайда кең бөлігіне қолжетімді болды.

Сонымен қатар ғылымның, әдебиеттің, сауданың және мемлекеттік басқарудың дамуы тиімді жазу жүйесінің арқасында едәуір жеделдеді.

Әліпби тарихы адамзаттың ең маңызды жетістіктері көбіне көптеген ұрпақтың еңбегі арқылы біртіндеп қалыптасатынын көрсетеді. Әліпбиді ойлап тапқан нақты бір адамды атау мүмкін болмаса да, оның дамуына ежелгі семит халықтары, финикиялықтар және гректер орасан үлес қосты. Олар жасаған жүйе соншалықты сәтті болды, оның негізгі қағидалары бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Дәл әліпби жазбаша қарым-қатынасты барынша қолжетімді етіп, әлемдік өркениеттің дамуына зор ықпал етті.