Қазір жер бетінде қанша адам тұрады?

Жер ғаламшары – бізге белгілі Әлемдегі тіршілік бар жалғыз орын, – және адам оның барлық бұрыштарына бұрын-соңды болмаған тығыздықпен таралған түрге айналды. Планетада қазіргі сәтте қанша адам тұратыны туралы сұрақ қарапайым болып көрінгенімен, оның артында демографиялық есептеулер, болжамдар және жаһандық үрдістердің таңғажайып тарихы жасырынған. Жер халқының саны ешқашан бір орында тұрмайды – әр секунды сайын жаңа адамдар дүниеге келеді және басқалары өмірден өтеді, сондықтан әлемдік халық санағы үнемі өзгеріп отырады. Осы санның ауқымын түсіну және адамзаттың оған қалай жеткенін білу біздің тарихымыз бен болашағымызға мүлдем басқа көзқарас ашады.

Қазір біз қаншамыз – өзекті деректер

БҰҰ-ның деректері бойынша, 2022 жылдың қараша айында әлемдік халық саны ресми түрде 8 миллиард адам белгісіне жетті – бұл ұйым Филиппинде туған символдық «сегіз миллиардыншы нәресте» арқылы жариялаған маңызды меже. 2025-2026 жылдары бұл сан 8,2 миллиардқа жақындап, өсуін жалғастыруда.

Аталатын кез келген санның дәлдігі шартты сипатта болады – ешкім бүкіл планета бойынша адамдарды нақты уақыт режимінде бір мезгілде санамайды. Әлемдік демографтар деректерді ұлттық санақтар, азаматтық хал актілерінің реестрлері және статистикалық модельдер арқылы алады, содан кейін нәтижелерді санақтар арасындағы аралықтарға экстраполяциялайды.

Планета халқы туралы деректердің негізгі көздері мыналар:

• БҰҰ Халық бөлімі – жыл сайынғы бағалаулар мен ұзақ мерзімді болжамдарды жариялайтын негізгі халықаралық орган;
• ұлттық халық санақтары – ең дәл, дегенмен он жылда бір рет жүргізілетін және барлық мемлекеттерді қамтымайтын;
• әкімшілік реестрлер – дамыған құжаттама жүйесі бар елдер жүргізетін туу және өлім дерекқорлары;
• жерсерік деректері мен жасанды интеллект модельдері – қолжетімсіз аймақтарда халық тығыздығын бағалауға мүмкіндік беретін жаңа әдістер.

Әлемдік бағалаудың қателігі бірнеше ондаған миллионнан бірнеше жүз миллион адамға дейін құрайды – әсіресе Орталық Африка елдері мен Азияның бір бөлігі үшін белгісіздік өте үлкен, мұнда санақтар тұрақсыз жүргізіледі немесе мүлдем жүргізілмейді. Бұл нақты сан ресми саннан біршама ерекшеленуі мүмкін екенін білдіреді.

Адамзат сегіз миллиардқа қалай жетті

Алғашқы адамдардан қазіргі санға дейінгі жол жүздеген мың жылдарды алды, дегенмен осы өсу абсолютті көпшілігі соңғы екі-үш ғасырға тиесілі. Демографиялық жарылыс тарихы – біздің түріміздің шежіресіндегі ең таңғажайып оқиғалардың бірі.

Адамзат негізгі демографиялық межелерді үдемелі жылдамдықпен бағындырды.

1. Бірінші миллиард адам шамамен 1804 жылы қол жеткізілді – мұндай санды жинау үшін жүздеген мың жылдар қажет болды. Тарихтың басым бөлігінде халық өсуін жоғары өлім-жітім, эпидемиялар, ашаршылық және соғыстар тежеп отырды. ХІҮ ғасырдың ортасындағы оба Еуропа халқының үштен бірінен жартысына дейін жойып, демографиялық көрсеткіштерді бірнеше ұрпаққа артқа тастады.
2. Екінші миллиард бар-жоғы 123 жылдан кейін – шамамен 1927 жылға қарай – қосылды. Өнеркәсіптік революция, медицинаның дамуы және санитариялық жағдайлардың жақсаруы өлім-жітімді күрт төмендетті, ал туу деңгейі жоғары болып қалды. Дәл өлім мен туу арасындағы осы алшақтық демографтар «демографиялық ауысу» деп атайтын феноменді іске қосты.
3. Үшінші миллиард 1960 жылы – бар-жоғы 33 жыл ішінде – қол жеткізілді. ХХ ғасырдың ортасы ауыл шаруашылығындағы «жасыл революциямен», антибиотиктер мен вакциналарды жаппай қолданумен белгіленді, бұл дамушы елдерде өлім-жітімді күрт азайтты. Өсу қарқыны 1960-жылдардың соңында шарықтау шегіне жетті – сол кезде планета халқы жыл сайын шамамен 2,1 пайызға өсті.
4. Үшіншіден сегізінші миллиардқа дейін адамзат салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде – 1960 жылдан 2022 жылға дейін, яғни бар-жоғы 62 жылда – өтті. Сонымен бірге әрбір келесі миллиард алдыңғысына қарағанда абсолютті сандар бойынша жылдамырақ қосылды, дегенмен пайызбен өсу қарқыны 1970-жылдардан бастап төмендей бастады. Бұл қайшылық көрінетін қарама-қайшылық қарапайым түсіндіріледі – өте үлкен базадағы тіпті кішкентай пайыз абсолютті сандар бойынша қолтықтай өсім береді.

Осы динамиканы түсіну демографтар неге халық өсуінің «инерциясы» туралы айтатынын түсінуге көмектеседі – әлемдегі әрбір отбасы аз балалы болуды бастаса да, планета халқы әлі бірнеше онжылдық бойы өсуін жалғастыра береді, себебі бұрыннан туған жастардың саны үлкен.

Халық планета бойынша қалай таралған

Сегіз миллиард адам Жер бетінде өте теңсіз таралған. Кейбір аймақтар соншалықты тығыз қоныстанған ки, олармен салыстырғанда қалған барлық құрлық бос көрінеді.

Аймақтық халық таралуы келесідей көрінеді:

• Азия – шамамен 4,7 миллиард адам, бүкіл әлемдік халықтың жартысынан астамы; Қытай мен Үндістан қосындысы шамамен 2,9 миллиардты құрайды;
• Африка – шамамен 1,4 миллиард адам, барлық аймақтар арасындағы ең жоғары өсу қарқынымен;
• Еуропа – шамамен 750 миллион адам, көптеген елдерде теріс немесе нөлдік табиғи өсіммен;
• Латын Америкасы мен Кариб бассейні – шамамен 660 миллион адам;
• Солтүстік Америка – шамамен 380 миллион адам;
• Океания – шамамен 44 миллион адам, құрлықтың ең аз қоныстанған аймағы.

Қоныстану тығыздығы абсолютті сандардан кем емес көрсеткіш болып табылады. Бүкіл адамзаттың шамамен жартысы құрлықтың 1 пайызында шоғырланған – Азияның ең тығыз қоныстанған қалалық агломерациялары мен өзен аңғарларында. Құрлықтың басым бөлігі – тундра, шөлдер, биік таулар және тропикалық ормандар – өте сирек қоныстанған немесе мүлдем қоныстанбаған.

Туу және өлім-жітім дәл қазір

Халық санағы үнемі қозғалыста, өйткені туу және өлім Жердің барлық нүктелерінде бір мезгілде үздіксіз орын алады. Осы динамиканы түсіну әлемдік санның қаншалықты «тірі» ұғым екенін көруге көмектеседі.

БҰҰ деректері бойынша, планетаның қазіргі демографиясы келесі көрсеткіштермен сипатталады:

• жыл сайын планетада шамамен 140-145 миллион адам дүниеге келеді – әр секунды сайын шамамен 4,4 туу;
• жылдық өлім-жітім шамамен 60-65 миллион адамды құрайды – секундына шамамен екі өлім;
• туу мен өлім арасындағы айырмашылық жыл сайын шамамен 80 миллион адамның таза өсімін береді – бұл шамамен бүкіл Германия халқындай;
• орташа әлемдік туу коэффициенті әйелге шамамен 2,3 баланы құрайды, бұл қарапайым ұдайы өндіріс шегі 2,1-ден жоғары.

Бұл сандар планета халқы әр күн сайын шамамен 220 000 адамға өсетінін білдіреді. Апта ішінде өсім шамамен бір жарым миллионды құрайды – бұл бүкіл Латвия халқынан да көп. Мұндай өзгерістер ауқымы халық саны тақырыбын жаһандық саясат, экономика және экологияның орталық мәселелерінің біріне айналдырады.

Болжамдар – өсу қашан тоқтайды

Демографтар планета халқы шексіз өспейтініне сенімді. Мәселе тек оның қашан және қандай белгіде тұрақтанатынында ғана – және бұған жауап беру біздің өркениетіміздің болашағын түсіну үшін ең маңызды мәселелердің бірі болып табылады.

БҰҰ болжамдары туу деңгейі әртүрлі аймақтарда қалай өзгеретініне байланысты бірнеше мүмкін сценарийлерді көрсетеді. Ең ықтимал сценарий ғасыр соңына қарай санның шарықтау шегіне шамамен 10-10,4 миллиард адамға жетуі және одан кейін тұрақтануы немесе аздап төмендеуі болып саналады.

Өсу траекториясын анықтайтын факторларды бірнеше топқа бөлуге болады.

1. Әйелдердің білім алуы – әлемнің барлық аймақтарында туудың төмендеуінің ең сенімді болжамы. Әйелдер білімінің жоғары деңгейі бар елдерде – Оңтүстік Корея, Жапония, еуропалық мемлекеттердің басым бөлігі – туу коэффициенті ұдайы өндіріс шегінен айтарлықтай төмен түсті. Дәл сондықтан Африка елдерінде қыздардың білім алуына инвестиция салу демографиялық тұрақтандырудың негізгі құралы болып саналады.
2. Урбанизация кез келген қоғамда тууды тұрақты түрде төмендетеді – қала тұрғындары орташа есеппен ауыл тұрғындарына қарағанда әлдеқайда аз бала табады. Қалаларда өмір сүру құны жоғары, контрацепция қолжетімдірек және әйелдер үшін мансаптық мүмкіндіктер дамыған. Африка мен Оңтүстік Азияда қала халқының үлесі өскен сайын бұл аймақтарда туу деңгейі төмендейді.
3. Демографиялық қартаю қазірдің өзінде көптеген дамыған елдер үшін проблема болып табылады. Жапония, Оңтүстік Корея, Италия және басқа да бірқатар мемлекеттер теріс табиғи өсімге ие және зейнетақы жүйелеріне жүктеме түсіретін қартайған халыққа ие. Бұл феномен туудың төмендеуіне байланысты барған сайын көбірек елдерге таралады.
4. Африка әлемдік демографиялық өсудің негізгі қозғаушы күші болып қала береді – дәл осы құрлықта ғасыр соңына дейін халық санын арттырудың негізгі әлеуеті шоғырланған. БҰҰ болжамдары бойынша, Африка халқы 2100 жылға қарай қазіргі деңгеймен салыстырғанда екі есе немесе тіпті үш есе өсуі мүмкін. Африка елдерінде демографиялық ауысу қаншалықты жылдам орын алатыны, көбінесе планета халқы 10 немесе 12 миллиардқа жететінін анықтайды.

Ешбір болжам түпкілікті емес – демография тарихы шындықтың модельдерден айтарлықтай ерекшеленген көптеген жағдайларды біледі. Күтпеген пандемиялар, климаттық өзгерістер, технологиялық революциялар немесе саяси дүмпулер траекторияны түбегейлі өзгертуі мүмкін.

«8 миллиард» саны – бұл жай ғана статистика емес, біздің түріміздің планетаны игерудегі бұрын-соңды болмаған табысының көрінісі және сонымен бірге адамзаттың мұндай санды мүмкін ететін ресурстарды қалай басқаратынын қайта қарауды талап ететін шақыру. Демографиялық өсу азық-түлік қауіпсіздігі, климаттың өзгеруі және әлеуметтік теңдік мәселелерінен ажырамас – бұл проблемалардың ешқайсысы біздің қанша екенімізді және қайда тұратынымызды түсінбейінше шешіле алмайды. Сегіз миллиард дауыс, тағдыр және көзқарас – бұл ұжымдық адамзат тәжірибесінің таңғажайып байлығы және біз бөлісетін планета алдындағы қолтықтай жауапкершілік.